15 november 2017

De evolutie van samenwerking

Als we als bouwsector beter leren samenwerken kunnen we écht een mooiere wereld bouwen. Lees hoe een boek van vroeger en een stoel voor de toekomst hiertoe inspireren.

Samen bouwen aan kwaliteit van leven

Ergens tijdens mijn scriptie raadde iemand mij het boek ‘The evolution of cooperation’ aan. Ik kocht het, las het natuurlijk niet, deed nog eens drie jaar over mijn scriptie en raakte het boek uiteindelijk kwijt. Enkele maanden geleden kwam ik de Nederlandse versie tegen bij een boekenstand. Uit een soort nostalgisch schuldgevoel kocht ik het weer. Maar dit keer las ik in één middag ademloos uit, hoe Robert Axelrod met behulp van een computersimulatie aantoont dat juist samenwerking en vertrouwen tot (individueel) succes leiden.

De beste strategie?

Wanneer moet je samenwerken en wanneer moet je je door eigenbelang laten leiden, vroeg Axelrod zich af? Dit probleem wordt in het bekende ‘prisoners dilemma’ uitgebeeld (zie de figuur hieronder voor een voorbeeld). In dit spel hebben de twee spelers telkens een keuze: werken ze samen of gaan ze voor eigenbelang. Ze weten niet van elkaar wat ze kiezen. De spelers hebben – net zoals in het echt meestal – geen strikt tegengestelde belangen. Kiezen ze voor samenwerken, dan kan het zijn dat de ander ze uitbuit. Gaan beide partijen echter voor hun eigenbelang, dan pakt de uitkomst voor beide negatief uit. 

Figuur 1. Het bekendste voorbeeld van het prisoners dilemma. Dave en Henry worden verdacht van een misdaad en apart van elkaar verhoord. Als zowel Dave als Henry ontkennen (samenwerken) kan de aanklager ze niet veel maken en krijgen ze slechts 3 maanden straf. De aanklager geeft ze daarom een optie op strafvermindering: als een van de twee bewijs voor de medeplichtigheid van de ander levert (eigenbelang), gaat hij zelf vrijuit, maar gaat de ander voor 20 jaar de cel in. Tenzij beiden elkaar beschuldigen (dubbel eigen belang), dan gaan Henry en Dave allebei 5 jaar de cel in.

 

Om een goede strategie voor deze situaties te vinden vroeg Axelrod experts uit de hele wereld om een computerprogramma in te sturen dat dit spel zou kunnen spelen. Een bont scala aan wetenschappers - wiskundigen, psychologen,biologen en economen - stuurden de meest ingewikkelde programma’s in. Axelrod liet deze programma’s het in toernooi-vorm in lange series tegen elkaar opnemen.

Tussen alle ingewikkelde inzendingen zat een wel heel eenvoudig programma: ‘leer om leer’ van de wiskundige Anatol Rapoport. De volledige strategie van ‘leer om leer’ bestond eruit te starten met een samenwerking en daarna te doen wat de andere speler de vorige keer deed. Werkt de ander ook samen, dan ligt er een mooie toekomst in het verschiet. Werkt de tegenspeler niet samen, dan wordt het de volgende keer afgestraft. Maar gaat de tegenspeler weer tot samenwerking over, dan doet het weer mee. Tot verbazing van zelfs de auteur won dit programma het toernooi beide keren dat het werd georganiseerd.

De conclusie? Samenwerken, vertrouwen en afstraffen van hen die daar misbruik van maken leiden tot het grootste gezamenlijk én individueel succes.

Hoe dan?

Hoe kunnen we met elkaar zoeken naar de het gezamenlijk optimum: de duurzame oplossing? Axelrod geeft een paar tips om deze samenwerking versneld te bereiken. Deze variëren van het verbeteren van het vermogen tot herkenning (welke partners stellen zich nog meer coöperatief op?) en het stellen van kaders (elke woonwijk zou aan minimale wettelijke gezondheids- en circulariteitseisen moeten voldoen, dan kan niemand ‘duiken’) tot het vooruitwerpen van de schaduw van de toekomst. Bij die laatste wil ik nog even extra stil staan.

Hoe zit dat: het vergroten van ‘de schaduw van de toekomst’? Wanneer de opbrengsten in de toekomst net zo belangrijk zijn als de huidige opbrengsten loont het om naar het optimum te zoeken: de duurzame samenwerking waarin toekomstige, gezamenlijke (maatschappelijke) opbrengst het grootst is. In de praktijk blijkt de huidige opbrengst helaas vaak zwaarder gewogen te worden: de crux in alle duurzaamheids- en samenwerkingsproblemen.

Dit lijkt misschien ingewikkeld, maar de eerste stappen kunnen heel eenvoudig zijn. Een inspirerende, eenvoudige manier om de schaduw van de toekomst te vergroten werd pas geleden geïntroduceerd door Jan Terlouw en drie jonge professionals – de toekomststoel: zet in iedere vergaderzaal, iedere directiekamer een extra, lege stoel neer die de toekomst symboliseert. Zo word je telkens herinnert aan je impact op de toekomst. En waarom zou je als bedenker van een innovatie – zeg de biopolus, een circulaire waterzuivering – niet op zoek gaan naar een gemeente die het aandurft de rioolheffing vrij te stellen voor degenen die op de biopolus worden aangesloten?

Van aannemer naar kennispartner

Kunnen we onze samenwerkingsvormen in de bouw hier niet door laten inspireren?Samenwerken, de schaduw van de toekomst vooruit werpen en vertrouwen? Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn. En het is zeker anders dan de manier waarop opdrachtgevers, leveranciers en andere betrokkenen in de bouw vaak met elkaar omgaan: met dichtgetimmerde contracten, risicomijdende business-cases en focus op korte termijn belangen.  

En we kunnen ons hier nog wel een voorstelling bij maken ook. Iedereen snapt dat het interessant is als ontwikkelaars samen met gemeente – en misschien zelfs nog meer partijen - plannen maken om een woonwijk zo circulair en gezond mogelijk te ontwikkelen. Maar waarom zou de ontwikkelaar dit doen voordat hij opdracht gekregen heeft? Zomaar het risico lopen dat een concurrent er met zijn opdracht en kennis vandoor gaat? En waarom zou de gemeente hier eigenlijk aan beginnen? Straks rekent de ontwikkelaar alleen maar in zijn eigen voordeel! Liever kiest de gemeente ervoor om alle eisen en criteria vast vooraf op te stellen. We kiezen voor suboptimaal resultaat om maar geen risico’s te lopen.

Maar zou het niet mooi zijn om met elkaar naar de value-case te zoeken waarin de gezamenlijke waarde het grootst is? De woonwijk waarvan de doelstellingen door gemeente, ontwikkelaar, natuurorganisaties of zelfs zorgverzekeraars zijn opgesteld. Een gezonde wijk waarin zorgverzekeraars mee hebben geïnvesteerd omdat zij geloven dat de ziektekosten in deze gezonde wijk substantieel lager zullen zijn? Waarin investeerders voor een volledig circulair ontwerp hebben gekozen omdat zij geloven dat dat uiteindelijk het meeste oplevert? Waarin partijen zich opstellen als kennispartners in plaats van als aannemer en opdrachtgever. Waarin iedereen samen heeft gewerkt aan een optimum in het vertrouwen dat zij haar deel er wel weer uithaalt?

Te eenvoudig?

Bouwen aan een mooiere wereld door samen te werken, te vertrouwen en de schaduw van de toekomst vooruit werpen dus. Een te eenvoudige voorstelling van zaken? Rapoport liet zich door deze eenvoud niet misleiden. Voor de tweede editie zond hij zijn programma onveranderd in. Opnieuw won hij het toernooi.