18 juni 2020

Maakbare losheid voor circulaire gebouwen

De schijnzekerheid van een excelsheet en het aanzetten tot improvisatie en innovatie

Circulair bouwen

Circulair bouwen is een vorm van duurzaam bouwen. Bij circulair bouwen wordt bij de bouw en het beheer alle voorraden in een gesloten kringloop gehouden, met minimale schadelijke emissies naar lucht, water en bodem. Een belangrijke voorwaarde voor circulair bouwen is de losmaakbaarheid van de bouwonderdelen. Dit gebeurde vroeger al toen we nog niet ''steenrijk'' waren en vakwerk huizen bouwden of in de tijd van Bauhaus met de opkomst van elementenbouw. Maar in deze tijd praten we erover omdat we keer op keer inzetbare onderdelen willen ontwikkelen zodat er geen afval meer ontstaat. Of als het niet als onderdeel (deels) meer te gebruiken is, het kunnen teruggeven aan moeder aarde zonder dat het schadelijk is voor het milieu.

Materialen

Maar als je losmaakbaar gaat bouwen en bijv. geen lijm, kit, bitumen, stucwerk of mortel (zonder kalk) meer gebruikt, wat gebruik je dan wel? En hoe dicht je dan de gevel af? Of hoe maak je de badkamer waterdicht? Welk alternatief verschijnt er binnenkort op de markt zodat we met een niet verkleefbare schuimband zonder pvc of vilt een gevel losmaakbaar kunnen afdichten? En welke producent krijgt het eindelijk voor elkaar om een lang voorspelde maar nog niet gerealiseerde biologisch afbreekbare harder te ontwikkelen voor glasvezelverstekte kunststof profielen zodat ze geschikt zijn voor duurzame constructies? En is een kitvoeg van een op basis van een plantaardig materiaal ook losmaakbaar te noemen als je het kan lossnijden? Het vraagt om investeren in innovatie zonder dat je van te voren weet of het lukt. Met vallen en opstaan.

Foto: Ewout Huibers

Meten is weten?

Laten we voorop stellen dat er een positief begin is gemaakt door te gaan normeren.

Het transitieteam circulair bouwen heeft een consortium gevraagd om een standaard te ontwikkelen die in BREAAM-NL en GPR gebouw gewaardeerd kan worden. Binnen deze methode worden voorbeelden aangehaald die door middel van een indexcijfer vastleggen dat bijvoorbeeld losmaakbaarheid zonder enig hulpmiddel (zoals bij bepaalde houtverbindingen) beter scoort dan een verbinding met een bout en een moer. En een magneet scoort weer hoger dan een schroef. En losmaakbare siliconenkit scoort laag.

De opzet van een standaard is gelukkig breder opgesteld dan deze voorbeelden doen vermoeden. Gewicht of de toegankelijkheid van de losmaakbare bevestiging worden ook meegenomen. Ook worden er categorieën aangelegd. Praten we hier over de constructie van een gebouw, een geveloplossing of het interieur. Zodoende kan je, als je gaat meten, tot een vergelijk komen. Dat is allemaal nuttig. De vraag is of het ook zinvol is. Zeker ook omdat vinkjes zetten achter duurzaamheidsambities zonder onafhankelijke controle achteraf weinig zegt. En vastleggen van feiten geeft weinig stimulans voor de broodnodige improvisatie.

Versnellen

Persoonlijk denk ik dat losmaakbaar bouwen in alle vormen nut heeft, maar het op dit moment nog niet zo relevant is of de magneet beter scoort dan een bout of moer. Strengere normering kan in de toekomst zinvol zijn, maar in de beoordeling zou meer reserve kunnen worden ingebouwd. Daarom zie ik meer in ‘maakbare losheid’ waarbij innovatie en improvisatie tot bloei kan komen.

Circulair bouwen komt zeer moeilijk van de grond, in 2050 is de eis van de overheid dat er voor 100% circulair gebouwd worden. Dan moet er in 30 jaar nog heel wat gebeuren…

LEGOlisering

Daarbij is het meer van belang: wat maak je precies los en wat doe je erna mee?

Het vraagt om efficient inrichten van alle logistieke processen rondom de bouw.  En is het onderdeel ook zo ontwikkeld dat het goed en makkelijk herbruikbaar is en de 'refurbishments' kosten door onderhoud te plegen goed te beheersen zijn. De certificering van een stalen balk die jarenlang is belast kan je niet dezelfde certificering meegeven. Dus vooral: is het onderdeel zodanig aanpasbaar in maat, kleur of functie zodat het keer op keer inzetbaar blijft. Ook als het bouwbesluit straks met nieuwe eisen komt, zijn de de eigenschappen van het onderdeel zo ontworpen dat ze kunnen meebewegen? ''Barbapapa'' is leuk als tekenfilm maar huup huup als bouwonderdeel niet zo realistisch. Hoe meer je in detail kan losmaken, hoe groter de aanpasbaarheid, zo schreef Hennis de Ridder al in zijn boek ‘De LEGOlisering van de bouw’. Maar dat maakt het onderdeel vaak een stuk duurder in de productie. Toch ligt daar waarschijnlijk de oplossing verscholen.

Meer weten?

Wil je meer weten over circulair en losmaakbaar bouwen, neem dan contact op met Floris van der Kleij.